Cymdeithas Dydd yr Arglwydd yng Nghymru
"HWN YW Y SANCTAIDD DDYDD"

The Fellowship of the Lord’s Day in Wales
"THIS IS THE DAY THE LORD GAVE US"

Golygydd: D.Ben Rees (Lerpwl, 2001)

The nineteenth century saw the formation and growth of missionary movements on a world-wide scale, but especially to India, Africa and China. Churches launched their missionary societies to undertake evangelical, educational and medical work.

This finely-produced book gives a wide survey of the missionary outreach from Wales to India. It covers mainly the work of Presbyterian, Congregational and Baptist Churches. At first Presbyterian and Congregational Churches channeled their efforts through the London Missionary Society, founded in 1795. The Presbyterians founded their own Society in 1840.

All this activity in the eighteenth and nineteenth centuries is covered in this spacious work of reference written in Welsh and edited by Rev. Dr. D. Ben Rees of Liverpool. He has recruited many helpers, but the main body of the work is the outcome of his own enthusiasm and his thorough research as one of the foremost Welsh Nonconformist historians.

The book is an encyclopedia of the men and women who volunteered for missionary service. It is a thrilling record. There were scholars, doctors, teachers, ministers and nurses. There were shipwrecks with loss of life, an earthquake, breakdowns in health, some having to return home, others dying on the field.

Dr D. Ben Rees has also included substantial articles on several general topics: Gwaith Meddygol Cenhadaeth y Methodistiaid Calfinaidd yn India, Coleg Serampore, Addysg, Arloeswyr, Caniadaeth y Cysegr and more.

About five hundred names are listed in the book, all of them worthy of record, and some of outstanding fame. I name only three. First, there is Gwladys Mary Evans who worked in Durtlang as teacher and nurse, and teacher of teachers and nurses, as well as a zealous evangelist.

Second, there is Dr R. Arthur Hughes, a member of a distinguished family and known as the Schweitzer of Assam.

Third, there is Dr. Hugh Gordon Roberts, minister and medical doctor, founder of the Shillong Hospital, which won the esteem of the government of India and the reputation as a leading hospital in Assam.

Through the labours of all these missionaries the Christian Church was planted in may areas of India. Recurring place names are Assam,the Khasia Hills, the Lushai Hills, Shillong, Mizoram, Jowai, Durtlang, Sylhet and Cherrapungi. A map would be a great help to readers.

I have followed the life-stories on these 260 pages and I have felt surrounded by a great cloud of witnesses to the Faith. It is an inspiring record, a fine chapter in the wide story of the church. The Churches founded by these pioneers are still alive, and, though still a minority amid the vast Indian population, they are living witnesses to the Saviour and part of the communion of Saints. Get this book, study it, you will be enriched. (Rev Professor ) R. Buick Knox Portadown, Northern Ireland

 

---

 

Manylion am y Gyfrol Gymraeg   Golygydd: D. Ben Rees   Llestri Gras a Gobaith - Cymry a’r Cenhadon yn India   Ymddiriedolaeth Gogledd Ddwyrain India - Cymru a chyhoeddiadau Modern Cymreig Cyf. Tudalennau 1-260. Clawr Caled ISBN 0 - 901332 - 53 - 4 Pris £30 Gellir cael y gyfrol o’r siopau neu oddi wrth y Golygydd Gobeithir cyhoeddi y gyfrol Saesneg : Vehicles of Grace and Hope, yn ystod 2002. Daw manylion yn y flwyddyn newydd.

The English volume   Vehicles of Grace and Hope   is being prepared for the press at present and it should be ready by   10 January 2003

Awdur/Author: D. Densil Morgan

Cyhoeddwr/Publisher: Gwasg Prifysgol Cymru / University of Wales Press

Y mae’r Dr D. Densil Morgan yn un o’r ysgolheigion ynny sydd yn ysbrydoledig ac yn ddisgybledig ar yr un pryd - yn ysbrydoledig o ran ei fod wedi diffinio maes astudiaeth newydd iddo’i hun, ac yn ddisgybledig o ran ei fod yn trin y maes hwnnw’n drefnus. A’r maes dan sylw yma yw hanes crefyddol Cymru’r ugeinfed ganrif. Rai blynyddoedd yn ôl cyhoeddodd gyfrol ardderchog ar Christmas Evans. Er na fynnaf ei fod wedi cefnu’n llwyr ar y ddeunawfed ganrif, y mae’n arwyddocaol taw llyfrau ar y ganrif sydd newydd fynd heibio yw ei weithiau diweddaraf bob un: Torri’r Seiliau Sicr: Ysgrifau J. E. Daniel (yr atgynhyrchir y ‘cyflwyniad’ yn y gyfrol newydd hon), yr astudiaeth Saesneg a gyhoeddodd (gyda Donald Allchin) ar Gwenallt, a’r gyfrol orchestol The Span of the Cross (a gyhoeddwyd yn y flwyddyn 2000). Noder hefyd fod gweithiau mwy nag un o gynfyfyrwyr ymchwil Dr Morgan yn ymwneud â chrefydd Cymru’r ugeinfed ganrif. Ef, yn anad neb hyd yma, a geisiodd ddisgrifio, ac esbonio, camp a rhemp Cristionogaeth y ‘Gymru wen’ y maged yr hynaf a’r ifancaf o ddarllenwyr ynddi.

Rhemp, meddaf. Ni cheir llawer o hwnnw yma, am mai astudiaethau o hyrwyddwyr ac amddiffynwyr y ffydd sydd yn y llyfr. Pâr hynny imi weithiau amau addaster ei is-deitl. Oes, y mae cryn sôn am gymdeithas yr ugeinfed ganrif yn y bennod agoriadol ar D. Cynddelw Williams: caplan yn y ffosydd ydoedd ef. Yn y ffosydd hynny y bu farw nifer mawr o rinweddau cymdeithas Oes Victoria ac Oes Edward, ac ynddynt hwy y ganwyd ac y meithrinwyd nifer o’r syniadau a’r agweddau a ddaeth yn sail i wareiddiad y cyfnod ar ôl 1918. Ond y mwyafrif o benodau’r llyfr canolbwyntir ar greadigaethau a chyfraniadau’r gwrthrychau, ar y cedyrn eu hunain. A gallai’r beirniaid beirniadol yn deg ofyn ‘Pam na ddarfu i’r fath wroniaid gael dylanwad tecach, cryfach ar eu cenedl?’ Y mae’r atebion yn ‘The Span of the Cross’.

Ynghyd â Chynddelw Williams, trafodir Timothy Rees, a ddychwelodd i Gymru yn Esgob Llandaf yn 1931, gwr y mae’n dda iawn gennyf i ei adnabod; Lewis Valentine, y cyffelybir ei ymlyniad wrth y ‘Gymru Gymraeg, Gristnogol’ i ymlyniad hen broffwyd wrth ei Israel; J.E. Daniel, diwinydd ac athro; Ivor Oswy Davies, diwinydd a disgybl - a dyn y tybiaf iddo gael ei gynnwys yn y llyfr oblegid ei agosatrwydd at Karl Barth yn anad unrhyw reswm arall; ac yna y ddau Annibynwr cawraidd, Pennar Davies a R. Tudur Jones, yr ysgrifennodd Densil Morgan ysgrif Saesneg yn ei gwrthgyferbynnu y llynedd. Y mae’r trafodaethau yn feistraidd bob un, ac yn bleser i’w darllen.

Diau y tybia rhai fod y dewis yn ddewis i anghytuno ag ef. Wrth gwrs ei fod! Ble mae’r Archesgob Edwards ? A Miall Edwards ? Pam nad T. Glyn Thomas, ac o’i flaen ef Thomas Charles Williams neu Jubilee Young? Na, ni ffitiau y patrwm Barthaidd y mae Densil Morgan mor hoff ohono. Ond ni wna rhagor nag un o’r cedyrn dethol hynny chwaith. Yn wir, fe ddywedir am Pennar Davies y byddai wedi cyflawni mwy ‘petai ganddo ddidwinyddiaeth gadarnach, a gweledigaeth grefyddol lai unigolyddol’ - am Pennar Davies o bawb, yr ysbryd mwyaf anghyffredin (o bosib) a gerddodd goridorau’r Colegau Diwinyddol erioed! ac awdur-awenydd yr oedd ei anadl yn brawf o allu Cymru fel pob cenedl i greu pobl nad ydynt yn ‘ddyledus’ i’w cymdeithas yn ogymaint ag yn wreichion a gododd o’r tân anesboniadwy y mae crefydd-a diwinyddiaeth yn neilltuol-yn gais i’w garu a’i esbonio.
              Derec Llwyd Morgan.

Top of Page